Een voorstelling: tandemleren via Internet

GRENSOVERSCHRIJDEND LEREN: TANDEM VIA INTERNET

Helmut Brammerts, Seminar fŁr Sprachlehrforschung, Ruhr-Universitšt Bochum, Bundesrepublik


  1. Een inleidend voorbeeld
  2. Het leren van een taal in een tandem
  3. Tandem via Internet
  4. Het didactische potentieel
  5. Het International E-mail Tandem Network

1 EEN INLEIDEND VOORBEELD

Henk volgt aan de Hogeschool Katholieke Leergangen in Sittard de tweedegraads lerarenopleiding Duits. Voor zijn studie moet hij binnenkort een schoolstage in Duitsland gaan lopen. Zijn e-mail tandempartner is Ulrike: zij studeert wis- en natuurkunde aan de universiteit Bochum en volgt daarnaast cursussen Nederlands. Over enkele maanden zal zij aan het Certificaat Nederlands als Vreemde Taal deelnemen. Ze schrijven elkaar tenminste twee keer per week en kletsen ook over persoonlijke ervaringen of problemen (meestal in hun moedertaal). Maar op het moment staat de intensieve samenwerking op de voorgrond en zij richten zich op de direct noodzakelijke werkzaamheden.
Henk moet solliciteren naar een stageplaats aan een Duitse school en hij verstuurt zijn brieven, c.v. en dergelijke naar Ulrike die fouten corrigeert, maar vooral ook stilistische verbeteringen voorstelt. Vaak legt Henk in het Nederlands uit wat hij zou willen schrijven en vervolgens helpt Ulrike hem bij het vinden van een Duitse formulering.
Ulrike bereidt zich intensief voor op het certificaatsexamen Nederlands. Zij wil met name haar schriftelijke vaardigheden nog verbeteren en verstuurt daarom de essay-opgaven met haar opstellen naar Henk. Hij corrigeert vooral de spelfouten, omdat Ulrike heeft aangegeven dat ze daarmee nog de grootste problemen heeft.
Ze hebben allebei de indruk dat ze er ook zelf iets van leren als ze de ander helpen. Regelmatig schrijven ze ook in hun moedertaal, zodat de tandempartner van het authentieke taalgebruik van de ander kan leren. Het corrigeren van de teksten vonden ze in het begin nogal tijdrovend en saai. Maar nu hebben ze geleerd dat ze niet alles hoeven te verbeteren en ze laten elkaar weten waar hun prioriteiten liggen.

Ze leren niet alleen de vreemde taal; ze ervaren ook een boel over het andere land en over de mening van de partner hierover. Ulrike was bijvoorbeeld heel erg verbaasd dat Henk de prestaties van het Nederlandse elftal tijdens de vorige EK erg teleurstellend vond. En Henk heeft van Ulrike geleerd wat ‘Wessis’ en ‘Ossis’ zijn. Hij weet echter ook dŠt dit onderscheid voor Ulrike helemaal niet van belang is en vooral waarom.

2 HET LEREN VAN EEN TAAL IN EEN TANDEM

Het leren van een taal in een tandem is autonoom leren dat doorgaans talen-cursussen niet vervangt maar deze aanvult en vaak ook begeleidt. Het neemt in het leerproces een soortgelijke plaats in als de zelfstandige voorbereiding en verwerking thuis, het leren met kranten, boeken, radio- en tv-uitzendingen of video’s in de vreemde taal, of het leren door communicatie met native-speakers, bijvoorbeeld tijdens een verblijf in het buitenland of in een briefwisseling.
Met de genoemde leervormen buiten het reguliere onderwijs om heeft het leren in een tandem veel gemeen. Er is bijvoorbeeld voornamelijk sprake van leren door middel van communicatie in de vreemde taal en de effectiviteit van het leren is afhankelijk van de communicatieve strategieŽn en leertechnieken waarover de leerder beschikt. Maar er bestaan ook belangrijke verschillen.

2.1 Definitie

Leren in een tandem kan als een vorm van open leren gedefinieerd worden waarbij personen met verschillende moedertalen in tweetallen samenwerken,
∑ om meer over persoon en cultuur van de partner te weten te komen,
∑ om elkaar te helpen bij het verbeteren van de talenkennis en vaak ook,
∑ om daarnaast andere kennis – b.v. op beroepsmatig vlak – uit te wisselen.

Talen leren in een tandem is leren door middel van authentieke communicatie met een native-speaker die voor de partner als model fungeert en de ander niet alleen kan corrigeren, maar ook bij uitdrukkingen in de vreemde taal kan helpen. Aangezien beide partners tenminste over basiskennis op het gebied van taal en cultuur van de ander beschikken, kunnen zij deze kennis inzetten om elkaar te helpen, bijvoorbeeld door uitleg in de vreemde taal te geven of door te vergelijken.
Leren in een tandem is altijd communicatie tussen leden van verschillende taalgemeenschappen en culturen en maakt zodoende ook intercultureel leren mogelijk.

2.2 Het principe van wederkerigheid

Een centraal begrip voor de taalverwerving in een tandem is het principe van wederkerigheid dat als volgt kan worden samengevat:
Succesvol leren in een tandem berust op de onderlinge afhankelijkheid en wederzijdse ondersteuning van beide partners. Zij moeten dus een zo gelijk mogelijke bijdrage aan het gemeenschappelijke werk leveren en evenveel van de samenwerking profiteren.

Beide partners moeten de bereidheid tonen en ertoe in staat zijn om net zo veel voor de ander te doen als zij zelf van hun partner verwachten. Ze moeten niet alleen evenveel tijd aan beide talen besteden maar ook evenveel investeren, of het daarbij nu gaat om de omvang van de voorbereiding, de inzet voor het studie-succes van de ander of de aandacht voor formulerings- of begripsproblemen van de partner.

Dit principe benadrukt ook een van de grote voordelen van het leren met tandempartners ten opzichte van normale communicatieve situaties tussen leerders en native-speakers, waarvan meestal alleen de leerder profiteert. Bij het leren in een tandem zien beide partners in elkaar de leerder. Zij hebben daarom allebei minder schroom bij het gebruiken van de vreemde taal dan in een onderwijssituatie of in het bijzijn van native-speakers. Aangezien beide ook voortdurend zelf ondervinden hoe het is om een vreemde taal te leren, zijn zij eerder dan andere sprekers van de doeltaal bereid om geduldig en subtiel op de leerbehoeften, vragen en wensen van de partner in te gaan.

2.3 Het principe van autonomie

Het tweede belangrijke principe van het tandemleren is het principe van autonomie van de leerders:
Beide tandempartners zijn zelf verantwoordelijk voor het eigen leren. Zijzelf leggen vast wat ze hoe en wanneer willen leren. Van de partner kan alleen die hulp verwacht worden waar door de ander uitdrukkelijk om gevraagd is.

De tandempartner staat als expert voor zijn eigen taal en cultuur ter beschikking. Hij kan naar wens voorlezen, over door de partner gekozen thema’s spreken, fouten verbeteren, verbeteringsvoorstellen doen enz. Maar aangezien hij doorgaans niet als leraar is opgeleid, kan de selectie van leerdoelen en -methoden, een professionele leerevaluatie niet van hem verwacht worden.

De leerder moet er ook rekening mee houden dat de partner subjectief gekleurde informatie over zijn cultuur geeft, die gedeeltelijk ontoereikend of zelfs fout kan zijn.

Het benadrukken van de verantwoordelijkheid voor het eigen leren is voorts van belang omdat doelen en methoden zelden voor beide partners gelijk zijn, want meestal hebben zij verschillende leerervaringen en -behoeften. Gemeen-schappelijke opdrachten voor beide partners zijn alleen in enkele gevallen zinvol, bijvoorbeeld tijdens intensieve tandemcursussen. Zelfs dan moet rekening worden gehouden met de verschillende mogelijkheden en interesses van de partners. Aangezien zij op het gebied van de eigen taal en cultuur altijd beter op de hoogte zijn dan zelfs de gevorderde leerder, kan ook bij grotere niveauverschillen tussen de partners een vruchtbare samenwerking ontstaan.

De vaardigheden van autonoom leren moet de leerder eerst ontwikkelen. Deze kunnen in de Tandem geoefend worden en later in andere leersituaties, bijvoorbeeld tijdens een buitelandse stage, weer toegepast worden.

3 TANDEM VIA INTERNET

Helaas zijn er ter plekke meestal niet voldoende tandempartners beschikbaar. Ook reizen naar gemeenschappelijke intensieve tandemcursussen zijn om organisatorische en financiŽle redenen slechts sporadisch mogelijk. In een tijdperk van groeiende mogelijkheden op het gebied van communicatiemiddelen ligt het voor de hand om het leren van een taal per tandem ook over grotere afstanden te proberen en wel met tandempartners die zich in hun normale leefomgeving bevinden.

Binnen het internet zijn drie technische gebieden voor het tandemleren bijzonder interessant: e-mail, mogelijkheden tot schriftelijke dialogen via het Internet en het World Wide Web.

3.1 E-mail en e-mail forums

E-mail (electronische post) is snel en goedkoop, de programma’s voor het schrijven en bewerken van de berichten worden steeds gebruikers-vriendelijker. De tandempartners kunnen b.v. bij het schrijven van hun berichten hulpprogramma’s als woordenboeken of spellingcontroles gebruiken, ze kunnen ook de ontvangen brieven geheel of gedeeltelijk in hun eigen berichten overnemen en ze daar corrigeren of becommentariŽren. Als bijlage bij een e-mail bericht kan zonder problemen alles meegestuurd worden wat in de computer kan worden opgeslagen, b.v. geformatteerde teksten, calculatietabellen, beeldmateriaal of geluidsopnamen.

E-mail hoeft zich niet tot de communicatie tussen twee individuen te beperken. In alle computernetwerken kunnen zogenaamde e-mail forums of e-mail conferenties opgezet worden die een eenvoudige communicatie tussen veel deelnemers tegelijkertijd mogelijk maken. Ieder e-mail bericht dat aan een dergelijk forum verstuurd wordt, wordt automatisch aan alle ingeschreven deelnemers van het forum verdeeld. Zulke forums maken interculturele discussies in grotere kring mogelijk, evenals communicatie tussen docenten en studenten, bovendien kunnen zij – zoals nog nader besproken zal worden – belangrijke functies voor de ondersteuning van tandemwerkzaamheden vervullen.

3.2 Gesprekken via toetsenbord en beeldscherm

De communicatie via e-mail biedt de mogelijkheid om de meestal langere teksten van de communicatieve partner met gebruik van hulpmiddelen te lezen en de antwoorden talig en inhoudelijk goed voor te bereiden. Daarnaast is het ook mogelijk met een of meerdere partners op een bepaald tijdstip een (synchrone) computerconferentie te houden. Alles wat via het toetsenbord wordt ingetypt, verschijnt direct op het beeldscherm van alle partners. En iedere deelnemer kan op zijn computer alles voor latere verwerking laten opslaan.

3.3 Werelwijd informatie-aanbod

In verband met de organisatie van het tandemleren biedt het World Wide Web de mogelijkheid om in het bijzonder lesmateriaal voor zowel studenten als docenten goedkoop aan te bieden en eenvoudig te actualiseren. Ook het publiceren van materiaal dat door de tandempartners samen is uitgewerkt, behoort tot de mogelijkheden.

4 HET DIDACTISCHE POTENTIEEL

Tandem via het internet is zowel voor studenten als voor docenten erg aantrekkelijk. Dit illustreren de volgende argumenten die elkaar gedeeltelijk overlappen, in het bijzonder omdat docenten vaak voordelen voor studenten ook zelf aantrekkelijk vinden.

4.1 Argumenten voor leerders

"Tandemleren is geen gesimuleerde communicatie zoals vaak in het VT-onderwijs het geval is, maar een uitwisseling met een reŽle persoon uit het land van de doeltaal. Dat wil zeggen dat mijn partner zich echt voor mij interesseert. Hij wil iets over mij weten en ik over hem. Ik kan mijn partner vragen stellen en ben nieuwsgierig naar zijn antwoorden."

"Ik heb het gevoel dat ik de vreemde taal gebruik omdat ik iets te zeggen heb en niet omdat het een oefening is die ik moet maken. Als tandempartner kan ik onafhankelijk van een docent werken en toch vertrouwen op een expert in de vreemde taal. Ik leer van zijn model (uit zijn teksten), door zijn formuleringshulp en door zijn correcties."

"Mijn partner helpt mij daar waar ik hulp kan gebruiken, bijvoorbeeld bij opgaven uit het VT-onderwijs, bij de voorbereiding van examens en scripties of bij brieven die ik in de vreemde taal moet schrijven."

"Omdat mijn partner ook mijn hulp nodig heeft, is het voor mij eenvoudiger om hem om hulp te vragen."

"Communiceren met een echte partner is leuk."

4.2 Argumenten voor docenten

"Mijn correctiewerk wordt eenvoudiger omdat de tandempartner in zijn moedertaal eerste correcties of de gehele correctie kan overnemen. Ik ben als docent niet meer alleen voor de correctie van iedere fout verantwoordelijk."

"In een procesgeoriŽnteerd schrijfonderwijs kan het tandemwerk in verschillende stadia zinvol geÔntegreerd worden. Zo kunnen bijvoorbeeld al de materiaalselectie en de opbouw met de partner worden besproken. De partner helpt ook bij het redigeren van de verschillende tekstontwerpen."

"De bespreking van culturele thema’s in de les kan door het tandemwerk voorbereid en verder uitgewerkt worden. Studenten kunnen bijvoorbeeld bij hun tandempartner informatie en meningen over een grote verscheidenheid aan thema’s krijgen. Wat zij van hun partner in taalkundig en cultureel opzicht hebben geleerd, kunnen ze vervolgens toepassen en met de overige studenten delen."

"Als het taalonderwijs zich ten doel stelt om het autonome leren te bevorderen, biedt het tandemleren de mogelijkheid om de benodigde strategieŽn aan te leren. Tegelijkertijd kan door het toepassen in het tandemwerk de studenten duidelijk worden gemaakt dat strategieŽn voor zelfstandig leren zinvol en effectief zijn."

"De partners kunnen voor het verstrekken van informatie over cultuur of instituties van hun land een zeer gedifferentieerd taalgebruik inzetten, want zij communiceren gedeeltelijk in de moedertaal (de doeltaal van de partner). Als zij gedwongen zouden worden om alleen hun doeltaal te gebruiken dan zouden zij vermijdingsstrategieŽn toepassen en belangrijke talige uitdrukkingen en gedetailleerde informatie zouden de partner ontgaan."

"Voor het oefenen van vertalen lijkt de leersituatie in de e-mail tandems bijna ideaal. Beide partners beheersen een taal perfect en de andere taal tenminste in aanzet en beide hebben zij de beschikking over de gebruikelijke hulpmiddelen (lexica etc.) en voldoende tijd voor het vertalen zelf en voor de bespreking van de vertalingen van de partner."

5 HET INTERNATIONAL E-MAIL TANDEM NETWORK

Het doel van het International E-Mail Tandem Network (opgezet met ondersteuning van de het LINGUA en ODL-programma van de Europese Unie) is het scheppen van de technische, organisatorische en didactische randvoorwaarden binnen het internet zodat vreemde taalleerders over de grenzen heen in tweetallen kunnen samenwerken.

Het kernelement in de structuur van het International E-Mail Tandem Network vormt het bilinguale subnet waarin leerders in talenparen samenwerken: DEU-NED (Deutsch-Nederlands) is b.v. het subnet voor Duitsstalige studenten Nederlands en Nederlandstalige studenten Duits, ENG-FRA (English – franÁais) het net voor Franstalige leerders van het Engels en Engelstalige leerders van het Frans.

Tot ieder subnet behoort:
∑ de toegang tot de centrale tandempartnerbemiddeling die voor iedere deelnemer een tandempartner zoekt;
∑ tenminste ťťn tweetalig forum waarin alle deelnemers met elkaar in beide talen over verschillende thema’s kunnen discussiŽren en elkaar kunnen adviseren, evenals
∑ een informatieserver waarin de deelnemers onderwijsmateriaal vinden, maar waarin zij zelf ook documenten kunnen opslaan, zoals bijvoorbeeld achtergrondinformatie over hun land of tweetalige teksten die zij samen met hun tandempartner uitgewerkt hebben.

Twee of meer coŲrdinatoren – idealiter tenminste ťťn voor iedere taal – leiden gezamenlijk ieder deelnet. Zij organiseren de centrale dienstverlening voor leerders en docenten, zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de informatieserver, leiden de discussie in de forums en nemen beslissingen over overige diensten die in hun deelnet zullen worden aangeboden (b.v. een deskundigenservice, speciale forums voor gemeenschappelijke projecten tussen klassen of ontmoetingen en spreekuren in MOO’s).

De ervaring heeft geleerd dat de begeleiding van tandemparen uitermate belangrijk is wanneer men wil bereiken dat de tandemwerkzaamheden effectief zijn en de partners hun vaardigheden voor het autonoom leren van een taal verbeteren. De subnetcoŲrdinatoren zullen hiertoe hun centrale informatie-aanbod over het forum, over WWW en de partnerbemiddeling of over andere diensten voortdurend actualiseren en uitbreiden.
Een minstens net zo belangrijke functie heeft echter de plaatselijke begeleiding van de tandempartners door individuele besprekingen en door de integratie van het tandemwerk in de plaatselijke curricula.

Meer informatie in talrijke talen kunt u vinden op de WWW-server van het netwerk vinden: http:// www.slf.ruhr-uni-bochum.de. U vindt er bovendien uitgebreide informatie over de deelnamemogelijkheden voor leerders en docenten.


start